Os muíños

        Os primeiros muíños encontrados en Galiza datan do Neolítico e son muíños de man, chans onde se moían os grans fregando unha pedra contra outra. Na época romana utilizáronse os muíños circulares de man que na Alta Idade Media aumentaron en tamaño e pasaron a ser movidos por auga.

OS MUÍÑOS DE RÍO

        O muíño é unha máquina que utiliza a forza da auga do río para moer o gran. Para iso move dúas grandes pedras e no medio o gran. Estas grandes pedras son capaces de converter o gran en fariña, sexa de centeo, trigo ou millo.

        Os muíños de río presentan dous tipos fundamentais: os de rodicio, coa roda motriz horizontal, que son os máis antigos e abundantes; e os de bruia, coa roda motriz vertical, que son máis recentes e se coñecen co nome de aceas. O muíño destinado ao trigo denomínase muíño albeiro.

        Un muíño de rodicio horizontal consiste no seguinte:

        A forza da auga que entra polo rego move o rodicio, ao chocar coas penlas, que son as que reciben o impulso da auga, que roza co penedo e a pedra. Como o gran de trigo ou centeo ou millo baixa pola muxega remata triturado entre as pedras. A zona do muíño onde vai o rodicio chámase inferno. Realmente é por onde sae a auga a gran presión e choca coas penlas do rodicio, facendo xirar deste xeito a moa, que é a que tritura. A peza de atrás é para deixar pasar máis ou menos auga ou tapar simplemente. O freo levanta máis ou menos a pedra do penedo, podendo moer máis fino ou baixándoo de todo impedirlle que xire. O tarabelo salta sobre a pedra e fai vibrar a cornizuela para que vaia deixando caer o gran. Os muíños teñen mecanismos para detectar cando se termina o gran, incluso tamén para levantar a pedra para arranxala, cando se pon lisa. 
        O río recóllese nunha presa, logo desvíase por un rego até un tanque por onde a auga penetra con forza no muíño para mover o rodicio e normalmente ten un quebradoiro para desviar outra vez a auga ao río.

Muíño de Borneiro (Cabana de Bergantiños)

        Os muíños poden ser comunitarios. Neste caso, cada veciño dispón dunhas horas prefixadas para usalo, e reciben o nome de muíños de herdeiros. Tamén poden ser de propiedade particular e entón reciben o nome de maquías, por chamarse así a cantidade de gran que cobran por moer (a maquía era sobre una libra —600 g por cada once quilos— e onde se alugaban a cambio de fariña).
        Os muíños foron pezas moi importantes na economía e no desenvolvemento da vida nas aldeas, así coma do seu folclore e das súas lendas. Hoxe, cubertos moitos por hedras e silvas, fálannos dun pasado que se vai e da utilización de novos medios técnicos para moer o millo, o trigo e o centeo. No muíño xurdiron cancións, refráns, contos e até unha danza: a muiñeira. Unha muiñada era unha antiga xuntanza festiva de mozos e mozas en torno aos muíños, mentres se esperaba pola vez para moer,...

Unha noite no muíño 
unha noite non é nada
unha semaniña enteira
esa si é muiñada.

O muíño do meu pai
eu ben lle sei o tempero:
cando está alto, baixalo
cando está baixo, erguelo.

Fun esta noite ó muíño 
nin moín nin muiñei;
perdín a trenza do pelo
iso foi o que gañei.

 

        Ademais dos muíños de río, hai muíños de vento e muíños de mar ou de maré.

MUÍÑOS DE VENTO

        En gran parte da costa galega sopran ventos constantes ao longo do ano, a unha media de 25 km/h. Esta enerxía foi aproveitada cos muíños de vento, utilizados normalmente en Galiza como substitutos dos muíños de río en épocas de seca.
        Corresponden ao tipo de muíño fixo de torre, construción cilíndrica de pedra e tellado cónico. Mediante abanos ou aspas de madeira, ou con velas, recollían o vento e facían xirar os mecanismos internos para moer o gran.
        Moitos destes muíños de vento están derruídos, pero dende hai uns anos estanse a recuperar algúns, tal como ocorre cos situados no monte Abalo, en Catoira, fronte á ría da Arousa.

MUÍÑOS DE MAR OU DE MARÉ

        As zonas costeiras atlánticas teñen mareas vivas, con gran diferenza do nivel de auga entre preamar e baixamar. Son, pois, propicias para aproveitar a enerxía maremotriz con muíños de mar ou de maré.
        Os muíños de marés en Galiza constan dun edificio no que se colocan os mecanismos para moer o gran, e dun gran muro de pedra con comportas de madeira. Cando sobe a marea ábrense as comportas do muro e a auga inunda a presa ou recinto no que queda retida a auga. Cando a maré é baixa, ábrese unha comporta do muíño e a auga descende polo seu propio peso, cara o mar, e move o rodicio. A partir de aquí funciona igual cós muíños de río.
        Actualmente están restaurados algúns muíños de mar, como o da Seca en Cambados, o das Mareas en Muros e o das Aceñas na Arousa.

Partes do muíño

    Debuxo feito dun muíño de Lobeira (A Limia) tirado de Xocas: