Os hórreos

 

 

        O hórreo (espigueiro, piorno, canastro, cabazo ou cabaceiro) é unha das construcións típicas de Galiza e complementaria da vivenda rural. Está destinada a gardar o millo ou maínzo e outros froitos. A súa forma e o seu nome varía dunhas comarcas a outras, aínda que todos cumpren as condicións fundamentais de ventilación para o secado do gran e de defensa contra os roedores.
        Polo que respecta á arquitectura popular, hórreos e muíños representan as construcións máis importantes, por canto na economía tradicional o gran foi o elemento primordial da alimentación da poboación galega durante séculos. Despois da incorporación do millo ao sistema de cultivo produciuse un enorme incremento na produción de cereal, que comportou a construción dun grande número de hórreos, nos que se gardan as mazorgas e as espigas, e de muíños, nos que o gran se converte na fariña que logo se coce para facer o pan.
        Sobre a súa orixe, existen varias teorías, pero o máis probable é que xurdira en plena cultura castrexa como almacén ou secadoiro de grans. De calquera xeito, o clima húmido durante o inverno en Galiza e a necesidade de illar os alimentos, en especial os cereais, esixiría a utilización dalgún recipiente, seguramente un cesto pendurado ou sobre pés, o que daría orixe ao primeiro cabazo.

        As primeiras noticias históricas sobre o hórreo atopámolas en diversos autores romanos, no século I a.C., e descríbense dunha feitura moi semellante aos de hoxe. Na Idade Media aparecen debuxados por primeira vez nas Cantigas de Santa Maria de Afonso X o Sabio (século XIII).
        Están constituídos por cámaras xeralmente rectangulares coas súas paredes de pedra e madeira con cuberta de tella a dúas augas e algúns adornos —cruces e pináculos—, que descansan sobre pés ou cepas de pedra e, en ocasións, sobre celeiros (espazo baixo a cámara pechado por paredes que poden ter distintos usos), a fin de protexer o cereal da humidade do chan e máis dos roedores, para o cal os pés adoitan levar tornarratos —ou tamén chamados moas—, habendo que acceder a eles por escadas de man. Normalmente, para facilitar a ventilación destes celeiros, ademais de ter físgoas para o aire, dispóñense en lugares abertos nos que o vento circula con facilidade.
        Hai hórreos construídos totalmente de pedra e igualmente de madeira, mixtos (pedra e madeira), outros feitos de varas de carballo, castiñeiro e salgueiro. A cubrición realízase con tella, palla, granito ou lousa.

TIPOS DE HÓRREOS

        A maioría dos hórreos son de pedra, de madeira ou mixtos (de pedra e madeira). Os hórreos con cámara integramente de madeira son escasos. 

O hórreo de madeira

        Aparece normalmente apoiado sobre seis pés dereitos, troncocónicos e coroados por seis moas coa cara superior convexa, que sustentan unha cámara de madeira construída por unha armazón normalmente de castiñeiro, sobre catro trabes que forman a grade enriba das que se montan, nas esquinas, catro columnas que reforzan o conxunto e formando na parte superior outra armazón semellante ás trabes, denominadas soleiras ou contravigas, que servirán de base á cuberta. O tellado é a dúas augas. Esta tipoloxía é a máis vulnerable ao paso do tempo.

O hórreo mixto

        Xorde polo incremento do cultivo do millo durante o século XVII. Presenta moitas variantes construtivas; nalgunhas parroquias rurais é a variedade maioritaria, favorecida pola riqueza granítica e forestal dos nosos montes. As súas paredes penais son de pedra, nunha das cales, polo xeral, vai a porta, e os costais de madeira, a veces con algunhas columnas de pedra intercaladas, levantándose nalgúns casos sobre pés redondos ou cuadrangulares e noutros sobre cepas. Hai tamén hórreos que son variantes do anterior coas paredes dos costados na metade inferior de pedra, cos respiradoiros horizontais, e a metade superior de madeira.

        A diferenza dos anteriores, os tellados adoitan estar adornados con elementos decorativos, o arcipreste, a cruz, o reloxo de sol ou unha representación escultórica.

O meu hórreo: exemplo de hórreo mixto

O hórreo de pedra

        Este tipo de canastros acadan a miúdo un valor construtivo e arquitectónico que os converte en apreciadas obras de cantaría. A súa aparición dátase a partir do século XVIII, adquirindo unha gran perfección formal nas zonas graníticas da Galiza atlántica. 
        Outra variedade son os cabazos, de planta circular e feitos con vimbios sobre unha estrutura de paus, antes moi numerosos, máis hoxe en día xa case desapareceron por completo.
        O hórreo, dada a súa función de gardar a colleita, froito do traballo de todo o ano, ten para o labrego unha enorme importancia, ás veces superior á casa. Por esta razón, presta moita atención á calidade da construción e á busca da súa localización, a súa orientación, e coida dunha boa aireación que seque os cereais. Esta busca orixinou nalgunhas aldeas verdadeiros campos de hórreos, por situalos tódolos veciños no mesmo lugar.
        Tamén, o hórreo, é a manifestación externa da situación económica do seu dono. A súa capacidade mídese pola lonxitude expresada en pés. A maior número de pés, maior riqueza do labrego. O hórreo, tamén pode ser de varios donos, polo que se divide interiormente e cada un ten acceso independente por portas distintas. Os hórreos de maior dimensión corresponden case sempre a igrexas, mosteiros ou pazos, que outrora foron propietarios da boa parte das terras. Pódense nomear: o do Araño (Rianxo), que mide 37,30 m de longo por 2,40 m de largo e ten celeiro; e o de Carnota, que mide 34,80 m por 1,90 m con 22 pares de pés.